Jon Benitori elkarrizketa Mugalarin

Jon Benitori elkarrizketa urtarrilean egin genion Uberanen Bulkada (Susa, 2010) liburuaren harira. Oraingo honetan erantzun haiek Gara egunkariko Mugalarik kaleratutakoarekin osatzeko gonbitea luzatzen dizuegu, Mugalariren kolaborazioari esker. Bulkadatik bulkadara, Jon Benitoren hitzak.



‘Idazle ohi izateak literatura beste modu batean ulertzen lagundu dit’.
Bulkada poesia liburua kaleratu du Jon Benito idazleak Susa argitaletxearen eskutik. Bilduma soiletik harago, liburuaren osotasuna aintzat hartu du poetak lan honetan, poemaz poema aniztasuna bilatzeari uko egin gabe. Zehatz eta tentuz antolaturik eta planifikaturik datorren Bulkada.
Galdera bati beste galdera batekin erantzuteko joera duen idazlea da Jon Benito. Ematen diozun erantzunaren arabera erabakiko du zein bulkadarekin erantzun. Izan ere, Aingurak erreketan poesia liburua kaleratu eta bederatzi urtera hitzei beldurra galdu diela dio poetak, interferentzia oro ekinez jendeari zuzenean mintzatu nahi zaiola. Eta irakurleek bai, ulertu dute esan nahi duena.
Liburu bat da. Hori bakarrik./Nik ez beste inork idatzi ezin duena. Ez zara beste bukaera honen beldur izan?: ‘Liburu bat da. Hori bakarrik. Nik ez beste inork irakurri ezin duena’.
Iruditzen zait justu hori gainditzea zela liburu honen helburua. Liburu pertsonal bat izan nahi zuen baina jendearengana iritsiko zena. Jendea bertan islatua ikusiko zen, nire erreferente kultural eta sozialak konpartitu eta nire antzeko edo pertsonaiaren antzeko gauzak bizi izan dituen heinean. Liburuak nik bakarrik ulertu eta irakurri ahal izango banu porrot bat izango litzateke, horregatik behin eta berriz bilatu dut idazteko orduan belaunaldi baten testigantza izatea. Horri esker lortuko zuen liburuak emozioa. Irakurleak ez badu bere burua ordezkatua ikusten gaizki idatzi dudala esan nahi du, edo ez dudala asmatu nik egin nahi nuen liburua egiten.
Poesia niaren literatura dela esan ohi da. Sarritan poetak ‘strep-tess’ soilean erortzeko arriskua dauka. Liburu honetan kontundentziaz heldu diozu niaren ideia horri, baina ‘strep-tess’ean jauzi gabe. Nola bilatu duzu oreka?
Biluztea baino pertsonaia bat osatzea zen ideia, ez arropa kentzea baizik eta janztea gauzekin, bizipen errealekin, fikzioekin, kontraesanekin eta beldurrekin…. Hori guztia nahastuz nire oso antzekoa izango zen subjektua sortzea izan da asmoa, neure burua berrasmatzeko aukera emango zidana literaturak eskaintzen dituen baliabideekin. Niretzat sekulako askatasuna izan da. Strep-tess izango balitz puntu lotsagarri bat izango nuke edo kezkatua egongo nintzateke nire gauza pertsonal batzuk kontatu ditudalako.
Zer edo zer kontatzen dugun unean bertan, egia izanik ere, fikzio bilakatzen da?
Nik oso argi daukat hau literatur obra bat dela eta horrek gainditzen didala errealitate-fikzio dikotomian sartu beharra, iruditzen zait dena plano berean jartzeak eman didala idazteko askatasuna.
Liburuko ahalegina ‘inkontzientea kontziente egitekoa’ dela esan izan duzu. Inkontzienteaz hitz egiteak idazteko orduan bulkadaren irudia ekartzen dit niri gogora, baina liburu hau oso pentsatua dago, aurretik oso antolatua…
Nik liburua idazterakoan banekien kontatu nahi nituenak gauza oso sentikorrak, konplikatuak eta zailak zirela, baina oso modu xinple, arrazional eta garbian kontatu nahi nituela. Hori galdetu izan diot neure buruari: nola kontatu behar dut oso konplikatua den gauza bat oso era esan dezagun sinple batean, ñabardurarik galdu gabe? Nola kontatu kontraesanak? horregatik ikusi nuen egitura bat behar nuela, subjektu bat behar nuela eta horrek denboran garapen bat izan behar zuela. Horretarako liburua egituratua eduki behar nuen, zati bakoitzean zer kontatu nahi nuen garbi adieraziz, poema batek besteari oihartzun eginez, azpiko hariekin lotuz poema bat eta bestea. Helburu horren bila joan behar nuela ikusi nuen poemen zain egon gabe. Liburuak behar bati erantzuten dio, eta horrek zer nola kontatu nahi dudan asko ikertzera bultzatu ninduen. Konturatu nintzen liburua idazten ari nintzenean lehenbizi poema batzuk nituela idatziak, baina denbora gehiago eman nuela aurrekoa ezabatzen eta liburua nola izango zen pentsatzen ulertzen nuelako batasun bat izan behar zuela liburuak, ez zela poema solteen bilduma bat izango ‘Aingurak erreketan’ zen bezala.
Liburua jarraian irakurri daiteke, istorio bat bezala kasik. Ez duzu poema bakar eta luze bat idazteko tentaziorik izan?
Ez, nahiko garbi nuen atal tematikoak izango zituela eta zatikatua izango zela. Gaur egungo istorio bat kontatu nahi nuen eta gaur egungo pertsona baten subjektua derrigor zatikatua izan behar zuela ikusten nuen, zati horiek elkar lotuak egongo zirela baina era berean aske izango zirela elkarrengandik. Ikusten nuen baita ere poemak autonomoak izan behar zutela, norbaitek liburu bat ireki eta 27. orrian hasiko balitz irakurtzen poema horrek emozionatu egin behar zuela, ez zuela liburu osoa irakurri beharko poema hori ulertzeko. Alegia, batasun bat bazegoela baina baita autonomia bat poema bakoitzean, poema batek beste batzuekin loturak izan zitzakeen osotasunaren menpe egon gabe. Ez dut tentaziorik izan poema luze bat idazteko baina bai obra batu bat egiteko, subjektu horrek kontraesanerako denbora eta garapen bat izan dezan.
Osotasunean zainduta dagoen arren badira bereziki indartsuak diren poemak, beste batzuk poema gako batetik bestera iristeko trantsizio irudiak direla ematen du. Badira nolabait inflexio puntu edo ‘pibote’ gisa erabili dituzun poemak, hasieratik idatziak egon direnak?
Bai, zentzu horretan ere atal bakoitza nahiko estudiatua dago. Zuk esan duzun bezala poema ‘pibote’ak daude, euskarri eta mamia direnak atal horretan. Beste batzuek paper dekoratiboa dute, aurreko poemari erreferentzia egiten diotenak kontraesan bat egiteko edo kontra-joko bat proposatzeko. Zentzu horretan poema garrantzitsuenak askotan luzeenak dira baina ez du zertan beti izan. Joera izan dut lehendabizi poema luzea idazteko atala egituratzeko asmoz, horrek egituratuko lizkidakeelako dekoratiboak edo jokoak izango zirenak. Hala ere beldur nintzen kontatu behar horretatik ez ote ziren izango denak poema luzeak, monotonoak, monokordeak, tonu berekoak eta narratiboak izango. Orduan ikusi nuen aniztasun bat izan behar zuela liburuak, kanpotik begiratuta ondo egituratua egon behar zela.
Osotasunaz gain poemaka aukera estetiko asko dago, galderak, erritmoak, zatitzeko moduak, jolasak, zenbakiak, erreferentziak… instintiboki jokatu duzu aniztasun hori lortzeko?
Nik uste dut hori ere programatua izan dela. Gauza asko irakurri nituen orduan, tartean Perec, hark jolasetik zuena nire egin nuen neure buruari erronka txikiak jartzeko nahian. Poematik poemara frogak egiten ibilita ez duzu beti asmatzen, baina iruditzen zitzaidan poema ez borobilak egiteko aukera ematen zidala horrek, poema ‘tonto’ batzuk egiteak ere pisua kenduko ziola liburuari, ukitu fribolo bat emanez. Horrek emango zuela beste irakurketa posible batzuk egiteko aukera. Uste dut ez dudala beti asmatu baina horretan saiatu naiz. Liburua poemen bila egin dut, atala kokatuko duten poemak sortuz haien beharra ikusten denean. Arkitektura horretan tonu diferenteko ariketek asko laguntzen dute. Poema dekoratiboak bere horretan txarrak dira baina freskotasuna ematen dute, beste tonu bat. Beti poema borobilak egiteko helburuarekin dramarako edo pisuzko edukietarako joera izango genuke.
Zer eman dizu liburu honek poesia moduan idatzia egoteak, zergatik ez duzu zuzenean jo narratiba idaztera?
Hasieratik oso garbi ikusten nuen liburua poesia deitzen zaion genero hori izango zela, baina aldi berean libre izango nintzela narratibaren baliabideak erabiltzeko. Beti jakin dut liburua poemetan antolatua egongo zela, ez dut inoiz pentsatu nobela edo narrazio segida bat izan zitekeenik. Liburu hau bukatzen ari nintzela Agustin Fernandez Malloren poesia irakurtzen ari nintzen eta bertan galdetzen zuen zergatik ez den libre poesia, zergatik ezin ditugun baliabide guztiak erabili, beste arte espresioenak, zientziarenak… kontatu nahi dugun hori aurrera eramateko. Nik ulertzen nuen poesia izango zela baina ez modu hertsi batean, nahi nuena kontatzeko baliatu nitzakeen baliabide guztiak erabiltzeko aske sentitu naiz.
Narratibak sekulako pisua dauka merkatuan, badirudi batzuetan narratibara gerturatzeak poesiari beste ate batzuk ireki dizkiola. Ez zaizu iruditzen narratibaren eraginak lausotu egiten duela poesiaren izaera?
Zein da poesiaren izaera?
Hizkuntzarekin jolasa, irudia eta hura ulertzeko moduak, ez esatearen garrantzia, hizkuntzarekin eta irudiekin muturrera joateko aukera… XX. mende amaierako belaunaldiek abangoardiaren eta esperimentazioaren eragin handia izan zuten agian…
Nik liburuari heldu nionean garbi ikusten nuen kontatzeko beharra eta jendearen identifikazioa edo enpatia nituela helburu. Horretarako edozer erabiltzeko prest egon naiz, nola jokoak erabiltzeko, nola gauza oso narratiboak egiteko, nola definizioekin jolasteko. Ez naiz pentsatzen egon poesiaren ezaugarriak zeintzuk diren, baizik eta komunikatu nahi nuena nola komunikatu nezakeen ahalik eta ondoen eta horretarako zer bitarteko erabili behar nituen. Aipatzen dudanean hitzei beldurrik gabe idaztearena, zera esan nahi dut: jendearengana heltzeko interferentzia oro kentzea, kontatu nahi nuena ailega zedin berdin erabiliko nituen narratibaren, abangoardia edo pintura espresionistaren baliabide batzuk, behar izanez gero. Azkenean ongien dominatzen nituen baliabideak erabili ditut, ez naiz ausartegia izan gauza batzuetan, baina neure burua oso aske ikusi dut baliabide guztiak aukeratu nitzakeela jakinik.
Nia kontzienteki osotasunean hartuta erreferentzia oro biluztu duzu, alegia, jasotako hezkuntza, testuinguru soziala eta politikoa… Niaren oinarrietara jo duzu gai politikoei buruz hitz egin ahal izateko. Hori zen ikusten zenuen bide posible bakarra?
Lehen aipatu dudan identifikazioa sortzeko errealitatea gerturatzen zitzaion subjektu bat sortu behar nuen, egiantzekotasuna izango zuena. Abiatu nintzen ezagutzen ditudan gauzetatik. Nahiz eta oso modu arrazionalean, hotzean, erretorikarik gabekoan kontatu iruditzen zitzaidan bazegoela sentimendu puntu bat, eta horrekin lortuko nuela jendeari kontatzea zuk esan duzun gatazka horiekiko izan ditzakedan zalantzak edo iritziak. Iruditzen zitzaidan nik gai batzuei egin niezaiekeen ekarria hori zela: zalantzak planteatzea, sentimenduak, giza subjektu baten begietatik planteatzea gaiak, bere kontraesanekin. Iruditzen zitzaidan afirmazio kategorikorik ez neukala egiteko, giza faktore batetik gauza sakonez hitz egin behar nuela ahal dela modu arrazional batean.
Nire jendeaz idatzi nahi nuke,/baina zeinen zaila den/Poema ez-politiko bat egitea gure herrian. Derrigor da liburu politikoa beraz?
Bai, baina ez bakarrik Euskal Herriari edo gatazka politikoari dagokionean. Liburuan erabaki mordo bat hartzen ditu subjektu horrek, harremanak ulertzeko modutik hasi, lan harremanak ulertzeko moduarekin jarraitu, eta bere subjektua birsortzeko hartzen dituen erabaki txiki guztiekin amaitzeraino. Nik liburu politikoa ulertzen dut azkenean egunero-egunero hartzen diren erabakien segida bat bezala, eta ez horrenbeste Euskal Herriaz edo gatazka politikoaz edo udal batzarretan hartu daitezkeen erabakietara itxita bakarrik, eguneroko erabakietan sortzen gara subjektu politiko bezala. Atal guztietan iruditzen zait zeharka badagoela liburuaren irakurketa politiko bat, politikaren zentzu zabalean.
Helburua komunikazioa izanik hizkuntza aldetik biluztea zen aukerarik logikoena?
Ez dakit. Komunikazio nahi horretan oso garbi neukan ahalik eta interferentziarik gutxien sortu behar nituela, hitzak dominatu behar nituela, hitzei ez niela beldurrik izan behar idazterakoan, hitzek berez esan behar zutela esan behar zutena. ‘Bezala’rik gabe idazteko ariketa egin nuen eta gerora konturatu nintzen Mallarmek hori bera esaten zuela. Iruditzen zitzaidan hitzek berez gauza asko esaten dituztela eta errekurtso erretorikoek agian ez zidatela ezertan lagunduko, zarata eta interferentzia gehiago sortuko zutela. Hitzek beren kabuz esan behar zituzten gauzak, sinpletu egin behar nuen hiztegia, jendearenagan ailegatu nahi banuen erretorika guztia soberan izango zen. Horrek ez du esan nahi hala ere monokordea izan behar duzunik kontatzeko moduan, nik uste dut hizkera sinpleak ere baliabide asko eskaintzen dituela, jokorako aukera asko hoskidetasunarekin edo erritmoarekin. Literatura oso aberatsa da errekurtso erretorikorik gabe bestelako irakurketa posibleak egiteko.
Batzuetan ematen du beldurra diogula horri poesian, hitzak kargatu gabe ez dela poema luzitzen…
Nik liburu hau ‘Aingurak erreketan’eri egindako erantzun bat bezala ere planteatzen dut. Orain hura irakurtzen dudanean belarrira gehien egiten didana da zer zarata dagoen, hitzak dominatuko ez banitu bezala, hitzak nire aurretik joango balira bezala dago idatzita liburu hori. ‘Bulkada’ justu kontrakoa da, hoztasunez, zorroztasunez, hitz bakoitza aukeratuz egindako liburu bat da eta nire ustez horrek aurrekoari erantzuten dio zentzu batean.
Idazleari liburu bat, eta beste bat eskatzen diogu etengabe, agian merkatuaren erritmoa barneratu dugulako. Zein da zuretzat idazle ahotsaren erritmo ideala?
‘Bulkada’k erantzuten dio zerbait esateko nahiari, barrutik kanporako behar bati. Bat batean egilearen barruan loratzen da beharra, ideia bat eduki eta hori azkenenera are eramatearena, niretzat hori izan da. Neure buruari ez diot marketing planik egin, hainbeste denbora pasa eta liburu bat aterako dut… bederatzi urte pasa dira baina izan zitezkeen hamabi edo hogei, nik ulertzen dut hurrengo liburua egongo bada izango dela nahi bati erantzuten diolako. Asmo egituratu bati erantzun behar dio eta ez horrenbeste kanpoko faktoreei.
Aingurak erreketan kaleratu ostean Orbel zaku bat poesia bilduma txikia papereratu zuen Susak Amukoak bilduman. Ez zen askorik zabaldu baina hor badira ‘Inon izatekotan’ bezalako poema ezagunak. Aingurak erreketan liburutik denboran gertuagoa dagoen arren, eduki aldetik Bulkadatik gertuago ikusten dut. Berehala sortu zitzaizun aurrekoari erantzuteko beharra, Bulkadara daraman intuizioa?
Nik uste dut ‘Orbel zaku bat’ oso lotua dagoela liburu honi, bai estiloan eta bai helburuan ere. Urgentzia bati erantzuten zion publikazioan eta tonuan. ‘Bulkada’ nahiz eta estudiatuagoa izan iruditzen zait urgentzia bera duela kontatzeko premia edo larritasun horretan. ‘Orbel zaku bat’ kontaeran oso sinplea eta zentzu batean ‘pop’a zen, kaleko erreferentziak jasotzen zituen heinean. Uste dut haren oihartzun bat heldu dela liburu honetara, denboran bost urteko aldea dago baina nire ustez ‘Orbel zaku bat’ oso gertu dago ‘Bulkada’tik eta oso urrun ‘Aingurak erreketan’etik.
Liburu bat argitaratzea noa orain, nintzen idazlea hil eta denbora batera. Zeuk hil duzu? idazlearen betebeharra da norbera den idazlea behin eta berriz hiltzea, erosokerian ez erortzea?
Liburuko ‘Papereko lagunak’ izeneko poemak beste adin batean literaturaz zer espero nuen adierazten du, zer bizi nuen, literaturak pertsonaietan identifikatzeko aukera ematen zidala… Liburu honetan berreskuratu egin dut idaztearekiko grina eta baita neure burua liburu batean islatuta ikustearena, identifikatzearena subjektu batekin. Bi liburuen artean nahiko autokontzientea izan naiz, agian gehiago ez nuela idatziko pentsatzen nuelako, nahiko diskurtso justifikatuarekin. Horrek literatura kanpotik ikusteko distantzia eman zidan. Idazle ohi izateak literatura beste modu batean ulertzen lagundu dit, eta baita ere idazle bat berrasmatzen, beste tonu batean idazten.
PAPEREZKO AHOTSA
Jon Benitok oholtzara eraman zituen aurreko lanekin bere poemak: Aingurak erreketan liburuko poemak Ibon Egañaren musikaren laguntzaz, Er3mu4ak proiektuan irudia erta musika esperimentalarekin, Orbel zaku bat bildumako poemekin bakarka. Bulkadaren harira jaio den idazle berriak oraingoz ez du horretarako asmorik azaldu, eskaintzak jaso dituen arren ‘Batetik arrazoia pertsonala da, ez naiz ikusten errezitaldiak ematen jendaurrean irakurtzen, nahiz eta poema batzuk egokiak diren jende aurrean irakurtzeko, entzunaldi batean bereganatzeko, unitate solte eta autonomoak izan daitezkeelako entzunaldia laguntzeko’. Liburu bakoitzaren ahotsa entzuten jaskin behar du poetak, badira paperean airean baino erosoago diren lanak ‘iruditzen zait badela bakarrean irakurtzeko liburu bat, identifikazioa bilatzekoa. Hitzen sinpletasunari edo hitzei beldurrik gabe idatzi dudan bezala, ez nuen ikusten neure burua ez musikariekin, ez margolariekin, ez bideo arte egiten duten artistekin kolaboratzen’. Aurretik egindako errezitaldiek agian lagundu dute Bulkada definitzen, nolanahi ere ‘Orbel zaku bat’ekin egindako errezitaldiekin oso inpresio ona jaso nuen, ez zegoelako interferentziarik: ni, liburua eta publikoa ginen. Ez zegoen liburutik distraitzeko aukera ematen zuen musikaririk ez besterik. Jende batentzat gogorra izan zitekeen baina nik asko ikasi nuen eman nituen errezitaldi gutxi horietan, batez ere lagundu zidan ulertzen poema bat komunikatu nahi banuen ze bitarteko behar nituen, zer zegoen sobera poema batean. Gero ‘Bulkada’ nola idatziko nuen ulertzen lagundu zidan’.

This entry was posted in ga-Elkarrizketak, Gatzetan gordeak. Bookmark the permalink.

Utzi erantzuna

Zure e-posta helbidea ez da argitaratuko. Beharrezko eremuak * markatuta daude

Ondorengo XHTML etiketa eta atributuak erabil ditzakezu: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>