Iñigo Aranbarriri elkarrizketa

TXANTON GARROTE AGERTOKITIK JAITSI ZEN EGUNAZ HITZ EGIN DUGU

Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen eguna izeneko saioa aurkeztu zuen martxoan Iñigo Aranbarri idazleak, Pamiela etxearen eskutik. Aranbarrik bi ertzetatik heldu dio aurrez Apirila eleberrian jorratu zuen garai bati, Ilustrazioari. Batetik, 1766an Azkoitia eta Azpeitian gertatutako matxinadak, bestetik, urtebete lehenago estreinatu zen antzerki bat, El borracho burlado, Peñafloridako kondeak idatzia.

aranbarriuberan

1766ko gertakarietara jo duzu berriz. Apirila eleberriarekin ez zinen ase?

Fikzio aldetik egin nahi nuena egin nuen, baina baneukan beste ezpal bat, esan nahi nituen beste gauza batzuk. Beraz, Apirila idazteko bildu nuen dokumentazioa hartu, El borracho burlado eta abarren inguruan neukan informazioa hartu eta hortik atera da hau.

Zergatik interesatzen zaizu hainbeste?

Alde batetik, gure historiaren alderdi ilun bat delako. Ilunak esan nahi du, ez siniestroa, baizik eta ez dena argitaratu. Ezkutuan eduki da, argi eta garbi, arrazoi sozial eta politikoengatik. Bestetik, herriko istorio bat da, Azkoitikoa, eta nik badakit zer den urtero-urtero bizitzea Peñafloridako kondearen ez dakit zer, Baskongadoen elkartearen beste hura… Historiaren izaera poliedrikoa betetzeko, beste aldeak ere agertu behar zuen, eta jende baxuarenak.

Gainera, ezinbestekoa da paralelismoa. Hori argi ikusi da: dezenteko jakin-mina piztu da herrietan. Jesuita batek bere goikoari Madrilera idatzi zion bezala, garai hartan, jendea nekez iristen zen ogia erostera, lan eginda ere. Gaur egun, gazte askori gertatzen zaie hori. Nahiz eta orain dela 250 urteko gertakizunak izan, paralelismoa ezinbestekoa da eta jendeak hori ikusi du.

Esan duzu, Apirila amaituta ere, gauzak zeneuzkala esateko, oraindik.

Alde batetik, matxinadaren kronika bat egin nahi nuen, Tolosako artxiboan aurkitu ditudan dokumentu historikoak erabilita. Bestetik, Ilustrazioko antzerkiaren irakurketa ideologiko bat egin nahi nuen. Hizkuntza aldetik aztertu da, baina ez hainbeste ideologiaren aldetik: ikusi nahi nuen zer dagoen antzerki horren azpian, El Borracho Burlado, Le Grand Tour eta halako antzerkien azpian. Azken batean, oso antzerki klasistak dira, behekoari egiten zaio barre. Azkenik, hor neukan Arestiren poema ere, biribiltzeko. Erakusten du nola luzatu den istorio hau guztia, XX. mendean ere.

Apirila eleberrian hari bat kokatzen zen 1766an, eta beste bat gaur egungoan. Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen egunean ere matxinadaren kronika dago batetik, eta gero etengabeko loturak gaurkoarekin, zapatistekin adibidez. Historia errepikatzen da?

Bai, eta ez gara gaur jaioak. Guri gertatzen zaizkigun gauza asko lehen ere gertatzen ziren. Zapatistena sartu nuen, batetik, nik bizi izan nuelako esperientzia bat, eta asko markatu ninduen, 1996an. Gainera, iraultza zapatistaren eta 1766ko matxinadaren artean badaude antzekotasun batzuk.

Adibidez?

Gaur egungo gure ikuspegitik, 1766koak nahiko xaloak izan zirela. Ez zuten ikusi gainera zetorkien errepresio guztia. Lortu zuten lortu zutena, pozik zeuden lorpen sozial horiengatik, baina ez zuten aurreikusi beste aldeak erreakzionatuko zuela erreakzionatu zuen moduan, errepresio militarraren bidez. Neurriz kanpoko errepresioa, gainera. Matxinadan ez zen zauritu bakar bat egon, eta, aldiz, heriotz zigorrak ezarri ziren.

Bestalde, erabiltzen zuten terminologian ere bada antzekotasunik, gobernu-bide okerra eta beste. Ez zen iraultza bat ere, ez zen planteatzen gizartea aldatzea. Behekoak planteatzen zuten, neurri batean, bazirela giza baldintza batzuk, eta horiei eutsi behar zitzaiela.

Lañotasuna aipatu duzu zuk zeuk, eta behin baino gehiagotan agertzen da liburuan ere. Dena dela, ez da gauza txartzat hartzen…

Liburuari eman diodan enfokea ez da batere kritikoa, zentzu horretan. Egindakoa ondo dago eta egin beharrekoa egin behar da. Askotan pentsatu izan dut ea zelakoa izango zen garai hartan bizitzea. Gaur egun, datuak ematen direnean, munduko aberastasuna nola dagoen banatua, Intermon Oxfamek-eta esaten dute munduko biztanleen %1aren esku dagoela munduko aberastasunaren erdia baino gehiago. Garai hartako datuekin konparatu dezakegu, badaude eta, zerbait beranduagokoak izan arren. Ildefonso Gurrutxagaren lanean agertzen da dena eta, konparazioa eginda, egoera berbera da, biztanleen %1aren esku zegoen aberastasunen erdia.

Hor beste kontu bat aztertu beharko litzateke, aztertzeko kontu polita, gainera. Aste honetan ikusi dut Florentziako gaur egungo aberastasuna nola dagoen, zer familien esku. Eta familia horiek berak agertzen dira XVI. mendeko datuetan ere. Aztertzekoa litzateke, garai horretan kapital-pilaketa egiten denean, nola egiten den, eta noiz arte. Ezusteko bat baino gehiago hartuko genuke.

Antzerkia eta egoera soziala uztartzeko nahi hori, zer dela eta?

Pertsonaia berak direlako. Herri berean, Azkoitin, matxinaden errepresioa dago jauntxoen aldetik, eta, urte eta erdi lehenago, matxinoen buruak eskatzen dituzten jauntxo horiek eurek egin zuten antzerkian. Horregatik izenburua ere. Azken batean, Peñafloridaren obran barre egiten zaio Txantoni. Eta nik, neurri batean, imajinatu dut Txanton, fikziozko pertsonaia bat, agertokitik jaistea eta matxinadan sartzea.

Ez dut uste gure historian halako kasu askorik daukagunik: fikziozko obra dago, eta, era berean, gertaera erreal bat, eta pertsonaia berak nahasten dira bietan ere. Niri oso interesgarria iruditzen zitzaidan, eta ikusteko oso erraza.

Liburuan aipatzen den beste ideia bat: iraina ez zen hainbeste aleak merketzeko eskatzea, baizik eta txepetx izanda, norbere burua karrastarrotzat hartzea.

Nik uste dut Peñafloridaren obrak hori daukala: kasualitateak ikaragarriak dira. Hasi konparatzen zer gertatu zen eta hark zer idatzi zuen eta azkenean ematen du urte eta erdi lehenago zegoela idatzita gero zer gertatuko zen benetan. Peñafloridak, antzezlaneko pertsonaia baten bitartez, zera leporatzen dio Txantoni: txepetx izanda, dagoen txoririk txikiena, txepelena, sasietatik altxatzen ez dena, sinestea karrastarroa dela, luma ederreko txoria, zuhaitzean kantari.

Neurri batean horixe gertatu zen matxinadan ere. Beheko jendeak sinetsi zuen goikoak azpira zitzakeela, eta euren lege sozialak, justuagoak, inposa zitzakeela.

Liburuan ez da juxtu hitz hori aipatzen, baina obedientziarik eza nahi dute jauntxoek zigortu.

Dokumentazioan argi ikusten da, batez ere Doctor Caminorenean. Jauntxoei min egiten die, ez hainbeste kalte ekonomikoak, baizik eta, odol garbiko jendea izanda, garai hartan oso garrantzitsua zen-eta, behar den bezalako jendea izanda, nola egin ziezaieketen halako irainik. Gipuzkoarren ohorea eta izen ona aipatzen dituzte. Horri irain egiteak merezi du zigorra. Izen onari egin zioten kalte matxinoek. Platonek eta Aristotelesek erabiltzen duten kontzeptua da timokrazia, elite ekonomikoen gobernua, ohorea oinarri. Matxinoek juxtu lege horri egin zioten eraso, ohoreari.

Beharrezkoa ote da lehenik eta behin norbere burua karrastarro ikustea, gero lege justuagoak eskatzeko?

Nik uste dut askoz primarioagoa izan zela dena. Ikusita jendeak zer deklaratzen zuen, nik uste dut gehiago izan zela jendearen eguneroko amorrua: betetzen joan zen, eta halako batean eztanda egin. Gainera, ez zen hemen bakarrik gertatu, Europan guztian gertatu zen.

Hasieran, eskaera oso ekonomikoak ziren, prezioak jaistea eta abar, baina, gero, matxinada aurrera doan neurrian, justizia sozialeko beste kexu batzuk joan ziren agertzen. Behin egoeraren jabe egin zirenean, erreforma gehiago eskatu zituzten. Adibidez, kexatu ziren medikuak aberatsentzat bakarrik zirelako. Matxinoetako batek galdetu zion jauntxo bati ea zertarako ziren oinarrizko produktuen gaineko zergak, eta jauntxoak erantzun horiei esker ordaintzen zitzaiela medikuari eta maisuari. Orduan, azkoitiar batek esan zion hori aberatsentzat bakarrik zela.

Argi dago bazegoela beste amorru bat pilatuta, diferentzia sozialen arteko talka. Lurrak birbanatzeko ere eskatu zuten. Egin kontu, hori izan zen Espainiako Gerra Zibila pizteko arrazoietako bat… Demokrazia parte-hartzaileari buruzko gogoeta bat ere badago, oso primarioa izanagatik.

Umoreari buruzko hausnarketa ere egiten da liburuan. Zergatik interesatzen zaizu?

Azken batean, umorearen azpian, Uxoa Anduagak dioen bezala, ideologia bat dago, ez da barre egiteko bakarrik. Umore ideologiko horren klabeetako bat da zu baino gutxiago denaren lepotik egitea barre. Berdin da, pobreagoa den, emakumea den, beste arraza batekoa den… Normalean, goitik beherako umorea nagusitzen da. Hasi irakurtzen El borracho burlado, hasi irakurtzen handik gutxira Azkoitian bertan idatzi zen Le Grand Tour, eta horixe da, eliteek pobreei barre egitea. Mingarria da hori, eta salatu beharrekoa.

Eta horren aurrean zer?

Bada, ez dakit, baina ea antidotoren bat topatzen dugun. Liburu hau amaitzen ari nintzela gertatu zen Madrilgo kontu hori, jende guztia asaldatu zen. Madrilgo plaza nagusian, Holandako futbol-zale batzuk txanponak bota zizkieten emakume ijito batzuei, eta flexioak eginarazi, dirua jasotzeko. Nire iritziz, giltza bera dago batean eta bestean. Egitura bertikal baten jazarpena eta instalazioa. Ni harritzen nau askotan, adibidez, El borracho burladoren kasuan, hain antzerki klasista izanda, garbi-garbi klasista, nola gaur egunean historiaren izenean antzezten ari garen berriz obra hori. Beste obra batzuk ez genituzke egingo, neurri batean antidoto hori hartu dugulako. Obra esklabista bat, adibidez, ez genuke antzeztuko.

Antidoto moduko bat izateko nahia du liburuak? Hitzaldiak ere antolatu dituzue, badirudi giroa mugitzen ari dela, batez ere Azkoitian eta Azpeitian.

Helburua hori ere bada. Matxinoek aldarrikatzen zuten gizarte justu horren harira, guk ere badaukagu zer egina, geure inguruan, geure neurrian. Honi esker zerbait lortzen badugu, bada ongietorria izango da.

txanton_garrote9326

Matxinoen izenak paperean jartzeari ere garrantzia handia eman diozu.

Bai. Esan dizudan bezala, Peñafloridak mila izen dauzka: kaleak Azkoitian eta Donostian, monumentu bat, ikastolak bere izena darama… Elite horientzat bakarrik izan dira izenak. Elite horiek izen ona dute, innobazioa haiek ekarri zutelako; hala esaten dugu, behintzat. Baina datu hauek guztiak edukita, nik uste dut justizia sozialak ere eskatzen duela beste aldekoei ere errekonozimendu bat egitea, azken batean, egin zituzten eskaerak oso ulertzekoak eta zilegiak dira-eta. Ahaztura handia egon da, eta horien izenak ateratzea ere, niretzat behintzat lantegi eder bat izan da.

Lasaiago geratu zara?

Bai, askoz ere lasaiago. Azken batean matxinada kontatzen duzunean ez zara horri buruz bakarrik ari, nik uste dut gizarteari buruzko gogoeta bat dela. Ez da orain dela 250 urteko gertaeren kontua bakarrik, gaur egungoa ere bada.

Hagintari bihurtutako agintariak ere aipatzen dituzu, Berriako zutabeetan bezala…

Bakoitzak bere obsesioak ditu, eta seguru asko agertuko dira, han eta hemen. Baina bai, agintariak noiz bilakatzen dira hagintari? Nik uste dut matxinoek azken batean hori esan nahi zutela: beraiek prest zeuden onartzeko beheko apalean zeudela, eta goitik jendea izango zutela, baina horrek ere minimo batzuk ditu. Gaur egungo politikariek asko aipatzen dute gobernu-bide okerrarena, Podemosekoekm eta Arnaldo Otegik hitzaldi batzuetan, eta badirudi horretaz ari direla: gobernatzeko beste bide batzuk aurkitu behar dira.

Egitura berezia du liburuak.

Ni ez naiz historialaria, eta ez naiz akademizista ere, uste dut hori antzematen dela. Dokumentu historikoak agertzen dira, jakina, behar nuelako berme moduan, ez dudala asmatu erakusteko. Gero dokumentu horien nire interpretazioa dago, eta dena biltzen duen enbolbente bat, fikziozko elementuekin: Txanton Garrote nire alboan jarri dut, nire kontraesanak-eta ateratzeko. Akotazioak ere badaude. Horiek aprobetxatu ditut, batez ere, umore-kolpeak eta bidean topatu ditudan kasualitate txikiak sartzeko. Adibidez, Altzibar-Jauregiko Joakinek Le Grand Tour idatzi zuen, eta, hor, benetako emakume bati eta haren gizonari egiten zion barre. El gran Neutoni (Newton) deitu zion eskolara joan gabeko bati. Gauza horiek guztiak harian sartzeko akotazioak erabili ditut.

Zerbait gehiago aipatu nahi zenuke?

Emakumeena oso faktore inportantea da. Oso bitxia da ikustea nola funtzionatzen duen mendekuak. Badago pertsonaia bat, Brigida Arteaga. Presoen zerrendan agertzen da. Emakume horrek, Narrosko kondeari esan zion, prezioa jaistea erabakita zutenean, joana zela bere etxera garia erostera, eta prezio zaharrean saldu ziotela. Narrosek erantzun zion hori zela oraindik ez zelako paperetan ezer agertu, baina joan zedila berriz eta emango ziotela prezio berrian, eta, harrokeraz gehitu zuen, dohainik ere emango ziotela. Gero, errepresioa etorri eta presoen zerrendan agertzen da Arteaga.

Zerrenda horietan emakume asko agertzen da, Errenteriako kartzelara bidali zituzten. Bitxia da, zeren, handik gutxira, diputazioak matxinadaren ondoren egin zuen lehen bileran, maiatzean, erabaki zuen, besteak beste, emakumeen kontrako lege berezi bat ateratzea. Emakumeen gaizki hitz egiten bazuten legen matxinoen kontra ezarritako lege berriei buruz, atxilotu eta epaileraren aurrera eramango zituzten. Azkoitian eta Azpeitian legea atera baino lehen ere atxilotu zituzten emakumeak.

Orain fikziora itzuliko zara?

Bai, hau gainetik kentzen dudanean. Badaukat bi laguni buruzko istorio bat buruan.

 

 

This entry was posted in ga-Elkarrizketak. Bookmark the permalink.

Comments are closed.